Gdów - legenda o Rabie pod Bilczycami

Posty: 1797
Rejestracja: czwartek 12 lut 2015, 22:58

Gdów - legenda o Rabie pod Bilczycami

Postautor: Franek D. » piątek 10 cze 2016, 16:03

Nad rozległą równiną Gdowa górują dwa wzniesienia: na północy Łazańska Góra (373 m n.p.m.) z kościołem na szczycie oraz na południu porośnięta lasem Góra Sypka, zwana też Stryszową (358 m n.p.m.). Bezpośrednio pod Stryszową płynie rzeka Raba.

Mieszkańcy opowiadają tu następującą legendę:
"Kościół w Łazanach budowali dwaj bracia mocarze. Ogromną siekierą karczowali drzewa na Stryszowej. Raz jeden z wielkoludów rzucił siekierą tak nieszczęśliwie, że upadła u podnóża Góry Stryszowskiej, zmieniając koryto Raby. Wcześniej Raba płynęła pod Łazanami".

Gdowska legenda, została lepiej opisana w rozdziale Skąd się wzięła rzeka Raba pod Gdowem - według opowiadania Walentego Hanusiaka z Gdowa - S. Udziela 1897 - Wisła 1900 r.
"(…) Za downych casów nic tu jesce nie było, nawet Raby, ino same góry i lasy. I przyśli w te strony ludzie, tak wielcy, ze jak jeden stanął na Łazańskiej Górze, a drugi na Strysoskiej, to sobie mogli siekiery podawać. Zaczeli rąbać te lasy. Jeden z nich rąbał na Łazańskiej, a drugi na Strysoskiej Górze. Temu co był na Łazanach, złamało się toporzysko u siekiery i ni mioł cym rąbać! Woło do tego co był na Strysowie:
– Hej! Kumotrze, a podejcie mi siekiere, bo ni mom cym rąbać!
Ten mu podoł, ale tak jakoś niezręcnie, ze drugi nie chycił i siekiera upadła. Od przecięcia ziemi siekierą wytrysła Raba, bo jej tu przedtem nie było (…)."

Jak czytamy - w XIX w. nie wspominano żeby Raba płynęła pod Łazanami.

Należy wyjaśnić, że bezpodstawnym złudzeniem jest przypisywanie dolinie Sosnówki płynącej między Bilczycami, a Łazanami pozostałości po jakiejś pradolinie Raby. Jest ona wyraźnie zamknięta progiem Sławkowic, gdzie na wys. 328 m n.p.m. są jej źródła. Legenda powstała również ze złej interpretacji zapisu Jana Długosza, który w XV w. wspomina niejakiego Mikosza z Bilczyc, który miał przywilej łowienia ryb w Rabie, w zamian za co musiał utrzymywać pod Podolanami przesiekę.

Torująca sobie drogę przez Beskidy i Pogórze Karpackie, dawniej dzika, górska rzeka Raba jest współcześnie powstrzymana wielkim zbiornikiem dobczyckim z ujęciem wody pitnej dla Krakowa. Kilka kilometrów niżej zamienia sąsiedztwo gór i wpływa na rozległą równinę Gdowa. Leży on na terenie podkarpackiej Kotliny Sandomierskiej, w części zwanej przez geologów Zatoką Gdowską (ok. 220 m n.p.m.). Pogórze Karpackie, swoim wysokim na 100 m progiem, obejmuje z trzech stron równinę Gdowa. Dodatkowo od strony północnej zamyka ją, wyższy o 50 m pas Podgórza Bocheńskiego.
Więcej na viewtopic.php?f=148&t=1075 (12 luty 2015)

Nawiązując do legendy: Linia nasunięcia się Karpat na Zapadlisko Podkarpackie, stanowi uśpioną strefę o wyższej aktywności sejsmicznej i pokrywa się z miejscem przecięcia ziemi przez legendarną siekierę.
Załączniki
Stryszowa od ul. Myślenickiej.JPG
Stryszowa od ul. Myślenickiej.JPG (41.85 KiB) Przejrzano 3765 razy
Stryszowa od ul. Bocheńskiej.JPG
Stryszowa od ul. Bocheńskiej.JPG (51.6 KiB) Przejrzano 3765 razy

Posty: 1797
Rejestracja: czwartek 12 lut 2015, 22:58

Re: Gdów - legenda o Rabie pod Bilczycami

Postautor: Franek D. » sobota 11 cze 2016, 16:39

Poniższe zdjęcie, wykonane z lotu ptaka pokazuje, jak za Gdowem, od Zagaja ku Marszowicom i Nieznanowicom, w szerokim na 1 km pasie zalewowej doliny Raby dominują olbrzymie stawy po nieczynnych już żwirowniach.
Trwająca tam nadal eksploatacja potężnych zasobów żwirów rzecznych, zaprzecza powszechnie publikowanej w Gdowie informacji, która powiela legendę o Rabie pod Bilczycami (jest tu wciąż oficjalnie podawane, że od czasów prehistorycznych, aż do końca XV w. Raba tamtędy właśnie płynęła).

"A gawiedź wierzy głęboko - legenda silniej mówi do niej niż mędrca szkiełko i oko" (Adam Mickiewicz - Romantyczność).

O Rabie w Bilczycach piszą autorzy wydawanych drukiem kolejnych monografii historycznych: Rzebik - “Gdów i okolica”, Korzec - “W Gminie Gdów”, Kaczmarczyk - „Ziemia Gdowska“, Ciężarek - „Fałkowice – moje Fałkowice“ , Witkowscy - “Słownik Gdowski”.
Opierając się o historyczny zapis:
“…w 1343 r. sołtys z Bilczyc miał zgodę na łowienie ryb w rzece Rabie, za co musiał dbać o stan przeprawy przez tę rzekę…”,
tworzy się nadal bzdurną wersję, że Raba płynęła między Bilczycami, a Łazanami i lasem Jawczyc. Na podstawie starego zapisu, publikuje się oficjalnie, że do 1490 r., od Fałkowic Raba skręcała w stronę NE i przez Pauzyny, kierowała się ku obecnej ul. Grzybowej i dalej do doliny między Bilczycami a Łazanami. Z Bilczyc miała płynąć przez Liplas i Niegowić w kierunku jeziora w Pierzchowie. Nie pomyślano, że o takim przebiegu powinny świadczyć, pozostawione przez tak dużą rzekę jakiekolwiek pozostałości rzecznych żwirów. Nie pomyślano również, że płynąca w ten sposób Raba, z wysokości 222,0 m npm w Fałkowicach, musiałaby płynąć pod górę, po drodze pokonując bariery dwóch grzbietów o wysokość ponad 250,0 m npm. Widać to doskonale śledząc przebieg ul. Krakowskiej od Rynku w Gdowie 231,0 m npm. Po płaskim odcinku szosy, w Bilczycach za Rudami pokonujemy wzniesienie Działu z Klinem 252,6 m npm., po czym gwałtownie zjeżdżamy w dół do doliny potoku Poręba 238,2 m npm. Za mostkiem podjeżdżamy znów na drugi pagórek zwany Krzyżową 253,0 m npm. za którym kolejny raz zjeżdżamy w dół do leżącej między Jawczycami a Bilczycami rozległej doliny potoku Borzyna 243,0 m npm. Potok ten (będący w tym miejscu granicą Gminy Gdów) ma swoje źródła pod Sławkowicami i Łazanami, na wysokości 328,0 m npm. Jego szeroka dolina, od zachodu zamknięta jest wysokim progiem Karpat fliszowych, czyli Pogórzem Wielickim. Cała dolina wyścielona jest iłami oraz glinami, brak w niej natomiast jakichkolwiek żwirów rzecznych, typowych dla dolin wielkich górskich rzek. Obydwa wzniesienia w Bilczycach: Dział z Klinem oraz Krzyżowa z Gajem, a także góra Jawczyckiego Lasu, geologicznie nie należą do Karpat. Zbudowane są z pofałdowanych utworów solonośnego miocenu i wchodzą w skład Kotliny Sandomierskiej, czyli do tzw. Podgórza Bocheńskiego.

Widoczna na pierwszym zdjęciu, prastara dolina Raby, została uformowana w plejstocenie, po zlodowaceniu środkowopolskim. Od tamtego czasu, przez ponad 170 tys lat, opuszczająca góry Raba, hamowała swój bieg na równinie Zatoki Gdowskiej, pozostawiając w niej olbrzymie ilości żwirów rejonu Gdowa, Marszowic i Nieznanowic.

Podczas eksploatacji żwirów w tym odcinku doliny Raby, odkrywane są często pnie czarnego dębu. Na kolejnych zdjęciach prezentuję fragmenty takiego pnia, wydobytego nad Rabą w żwirowni Walas-Bzdyl-Krysa w Gdowie, z głębokości 1,8 m. Były badane przez naukowców metodą węgla C-14 i zostały datowane na 998 r. pne (z dokładnością do kilku lat). Są dowodem, że 3 tys. lat temu, podczas wielkiej powodzi Raba naniosła w to miejsce wielkie pnie ówczesnych drzew.

Izotop C-14 jest pobierany z atmosfery ziemskiej w malutkich ilościach przez każdy organizm żywy. Jego udział w żyjącym organizmie pozostaje wciąż taki sam. Ale, gdy roślina lub zwierzę przestaje żyć, nie pobiera z atmosfery tego izotopu. Od daty śmierci udział C-14 stopniowo maleje.
Okres połowicznego rozpadu węgla C-14 wynosi 5740 lat. Po tym czasie w szczątkach pozostaje tylko 50 % tego co było w żywym organizmie. Po kolejnych 5740 latach zostaje połowa z 50%, czyli 25%, a po następnych 5740 latach połowa z 25%, czyli 12,5% itd.

Czarny dąb wydobyty z Raby ma w sobie ok. 67% pierwotnego udziału izotopu węgla C-14.

Reasumując!
Gdyby Raba kiedykolwiek próbowała dotrzeć w rejon Bilczyc, do zamkniętej progiem Pogórza Wielickiego doliny pod Łazanami, musiałaby:
- płynąć pod górę, pokonując różnicę wysokości względnej ponad 30 m, po drodze przeskakując przez dwa równoległe ciągi wzniesień w Bilczycach (Klin, Krzyżowa);
- zatopić całą Zatokę Gdowską , w tym centrum Gdowa na głębokość ponad 20 m;
- zaraz na początku pokonać barierę wyraźnego stopnia plejstoceńskiej terasy rzecznej - dolina Raby od północy ograniczona jest wysokim na 9 m stopniem. Oddziela on wyższą plejstoceńską terasę lessową (ok. 232 m npm.) od niższej holoceńskiej terasy rędzinnej (ok. 223 m npm.). Wysokość stopnia terasy jest doskonale znana każdemu mieszkańcowi Gdowa, jako podjazd pod Wikarówkę na ul. Łapanowskiej. Dawne, historyczne powodzie zalewały całkowicie niższą terasę rędzinną oraz boczne doliny, w tym dolinkę płynącej w sąsiedztwie gdowskiego rynku rzeczki Rudy. Mniejsze powodzie zalewały tylko łożysko Raby, czyli porośniętą Ispiną terasę łęgową, (ok. 217,0 m npm.). W czasach współczesnego holocenu, wysoka terasa lessowa z położonym na niej centrum Gdowa, nigdy nie była zalewana….ale może zostać na skutek gwałtownego zniszczenia zapory w Dobczycach…
Załączniki
Gdów z lotu ptaka.JPG
Gdów z lotu ptaka.JPG (91.88 KiB) Przejrzano 3738 razy
Czarny Dąb ze żwirowni w Gdowie - 1.JPG
Czarny Dąb ze żwirowni w Gdowie - 1.JPG (121.75 KiB) Przejrzano 3738 razy
Czarny Dąb ze żwirowni w Gdowie - 2.JPG
Czarny Dąb ze żwirowni w Gdowie - 2.JPG (92.63 KiB) Przejrzano 3738 razy

Posty: 1797
Rejestracja: czwartek 12 lut 2015, 22:58

Re: Gdów - legenda o Rabie pod Bilczycami

Postautor: Franek D. » sobota 25 cze 2016, 11:46

Na mapce Gdowa (wykorzystany fragment austriackiej mapy z 1914 r.) wyeksponowałem /czerwonymi liniami/ naniesiony przez Austriaków metodą kreskową i opisany w poprzednim POST-cie tzw. próg terasy lessowej.

Niżej dwa zdjęcia z lotu ptaka - widok na Stryszową (2016 Fala) i widok na Łazany (2014 Karolina).
Załączniki
Gdów - próg terasy lessowej.JPG
Gdów - próg terasy lessowej.JPG (113.72 KiB) Przejrzano 3687 razy
Gdów i Stryszowa z lotu ptaka.jpg
Gdów i Stryszowa z lotu ptaka.jpg (74.34 KiB) Przejrzano 3687 razy
Bilczyce i Łazany z lotu ptaka.JPG
Bilczyce i Łazany z lotu ptaka.JPG (51.33 KiB) Przejrzano 3687 razy

Posty: 1797
Rejestracja: czwartek 12 lut 2015, 22:58

Re: Gdów - legenda o Rabie pod Bilczycami

Postautor: Franek D. » sobota 25 cze 2016, 14:09

Powstaje nowe opracowanie Monografii Historycznej Gdowa, autorstwa naukowców akademickich jednej z krakowskich uczelni.
Mam nadzieję, że w nowej monografii nie pojawi się błędna informacja o Rabie pod Bilczycami.

(LIDAR)
Wyraźnie widać zarys 10 m wysokości terasy lessowej.
Zaznaczyłem też niebieskimi strzałkami "legendarne" koryto Raby.
Załączniki
Lidar.jpg
Lidar.jpg (118.91 KiB) Przejrzano 3682 razy

Posty: 1797
Rejestracja: czwartek 12 lut 2015, 22:58

Re: Gdów - legenda o Rabie pod Bilczycami

Postautor: Franek D. » poniedziałek 27 cze 2016, 15:50

A oto jak o domniemanej Rabie pod Bilczycami rozsądnie pisał w latach 60-tych XX w. autor "Kroniki Gdowa" Piotr Gumułka - Wydawnictwo Art Connection 2015.
(patrz - 4. fragment Kroniki str. 385)
Załączniki
1. str. 384.JPG
1. str. 384.JPG (99 KiB) Przejrzano 3633 razy
2. str. 385.JPG
2. str. 385.JPG (88.67 KiB) Przejrzano 3633 razy
Piotr Gumułka - Kronika Gdowa.JPG
Piotr Gumułka - Kronika Gdowa.JPG (107.56 KiB) Przejrzano 3633 razy
3. str. 385.JPG
3. str. 385.JPG (126.76 KiB) Przejrzano 3633 razy
4. str. 385.JPG
4. str. 385.JPG (119.94 KiB) Przejrzano 3633 razy


phpbb 3.1 styles demo

Wróć do „Legendy”

Kto jest online

Użytkownicy przeglądający to forum: Obecnie na forum nie ma żadnego zarejestrowanego użytkownika i 6 gości